به گزارش خبرنما در یک نگاه تحلیلی، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را میتوان حاصلالجمع چند عامل همپایه دانست: افول حمایت عمومی از دولت، تغییر موضع مردم از حمایت گسترده در ۳۰ تیر ۱۳۳۱، تشدید بحرانهای اقتصادی ناشی از تحریمهای نفتی و همچنین نقش پررنگ سازمانهای جاسوسی خارجی که اسناد منتشرشده تا سال ۱۴۰۵، پرده از […]
به گزارش خبرنما
در یک نگاه تحلیلی، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را میتوان حاصلالجمع چند عامل همپایه دانست: افول حمایت عمومی از دولت، تغییر موضع مردم از حمایت گسترده در ۳۰ تیر ۱۳۳۱، تشدید بحرانهای اقتصادی ناشی از تحریمهای نفتی و همچنین نقش پررنگ سازمانهای جاسوسی خارجی که اسناد منتشرشده تا سال ۱۴۰۵، پرده از آنها برداشته است.
از ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ که مجلس شورای ملی و پس از آن مجلس سنا، قانون ملیشدن صنعت نفت را به تصویب رساندند و در سال ۱۳۳۰ خلع ید از کمپانی نفت انگلیس و ایران انجام گرفت، تا قیام مردمی ۳۰ تیر ۱۳۳۱ در حمایت از دولت، همه نشانهها حاکی از پیروزی ایران در ملی کردن صنعت نفت بود؛ مهمترین سرمایه ملی کشور.
حال پرسش اساسی این است: چگونه تنها یک سال پس از آن حمایت پرشور مردمی، دولت ملیکننده نفت در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ سرنگون شد؟ آیا تغییر نظر مردم ناشی از تحریمها و مشکلات اقتصادی بود یا اشتباهات سیاستمداران؟ و یا نقش دخالت استعمارگران تعیینکننده بود؟
تحریمهای نفتی؛ فشار اقتصادی بر پیکره جامعه
بیتردید مشکلات اقتصادی ناشی از تحریمهای نفتی، در ایجاد نارضایتی یا حتی بیتفاوتی اجتماعی نسبت به سرنوشت دولت ملی، نقش مهمی داشت.
بر اساس آمارهای رسمی تولید، کمپانی نفت انگلیس و ایران در سال قبل از ملی شدن، بهطور میانگین روزانه نزدیک به ۵۶۱ هزار بشکه تولید میکرد و مجموع تولید سالانه به ۲۰۴ میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه میرسید. در سال ۱۳۲۹ که در ماه پایانی آن قانون ملی شدن تصویب شد، تولید نفت به رقم ۶۶۴ هزار بشکه در روز و رکورد ۲۴۲ میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه سالانه رسید.
اما این روند در سال ۱۳۳۲ به شدت تغییر کرد؛ تولید نفت به رقم ۲۶ هزار و ۸۰۰ بشکه در روز و تنها ۹ میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه در سال کاهش یافت (آمارنامه تولید/ ص۱۲). وقتی منشأ اصلی درآمد ملی از ۲۴۲ میلیون بشکه به کمتر از ۱۰ میلیون بشکه برسد، تبعات اقتصادی ویرانگری بر کشور حاکم میشود؛ معضلاتی که حتی ایده انتشار اوراق قرضه ملی نیز نتوانست شوک مثبتی به اقتصاد وارد کند.
به نظر میرسد مجموعه این عوامل، در کنار نقشه استعمارگران بریتانیا و آمریکا، باعث شد حضور گسترده مردم در ۳۰ تیر ۱۳۳۱، به سکوت و بیتفاوتی نسبی در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تبدیل شود.
کودتای استعمارگران؛ مستندات افشا شده
امروزه اسناد جدید منتشرشده، نقش بریتانیا و آمریکا در کودتای ۲۸ مرداد را تأیید میکنند. «جک استراو»، سیاستمدار و وزیر خارجه سابق بریتانیا، در کتاب خود با عنوان «کار، کار انگلیسیهاست»، مستندات قابلتأملی را ارائه میدهد.
در بخش دهم این کتاب با عنوان «جاسوسها و کودتا»، استراو بر نقش بریتانیا و جاسوسهای این کشور تأکید میکند. او معتقد است دامنه فعالیتهای جاسوسی بریتانیا حتی به داخل شرکت نفت نیز کشیده شده بود:
«خود شرکت نفت ایران و انگلیس، با آن چند هزار کارمند بریتانیایی و هندی و دهها هزار کارگر ایرانی، کانونی مهم برای کار اطلاعاتی بود. این شرکت اجازه نمیداد هیچیک از کارمندانش مستقیماً به خدمت رسمی سرویس امنیتی (SIS) درآیند تا حساسیت ایرانیها برانگیخته نشود، اما در عوض کارمندان بدون هیچ چشمداشتی، اطلاعات داخلی شرکت را در اختیار این نهاد قرار میدادند.» (استراو/ ص۱۵۵)
استراو همچنین با اشاره به سند مهمی که «دونالد ویلبر» (از مهرههای اصلی کودتا) در سال ۱۹۵۴ ارائه کرده، از هزینههای دقیق این کودتا میگوید:
«این یک نقشه ساده و سرراست بود که خشونت و خونسردی را در کنار هم داشت. برآورد شده بود که این کودتا حدود ۲۸۵ هزار دلار هزینه داشته باشد؛ ۱۴۷ هزار و ۵۰۰ دلار توسط آمریکا و ۱۳۷ هزار دلار توسط سرویس امنیتی انگلیس (SIS) تأمین شود. علاوه بر این، بودجهای یک میلیون دلاری نیز برای حمایت از دولت جایگزین (به فضلالله زاهدی) در نظر گرفته شده بود. همچنین مبالغ هفتگی و پاداشهای سنگین برای خرید حمایت مجلسیان و نخستوزیر آینده، پیشبینی شده بود.» (استراو/ ص۱۶۶)
این مستندات، تأییدی است بر اینکه سرنگونی دولت دکتر مصدق، یک کودتا توسط سرویسهای امنیتی خارجی با کمک عوامل داخلی بود.
میراث ماندگار: نفت ملی ماند
اگرچه دولت دکتر مصدق در نتیجه کودتای ۲۸ مرداد سقوط کرد، اما «نفت ملی ماند». تنها یک سال پس از کودتا، کنسرسیومی از شرکتهای نفتی تحت نظر شرکت ملی نفت ایران، فعالیتهای توسعهای را آغاز کردند که در نهایت منجر به رسیدن رکورد تولید روزانه نفت به ۶ میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه شد (آمارنامه تولید/ ص۱۴).
میراث اصلی ملی شدن نفت، خارج کردن صنعت نفت از انحصار کمپانی انگلیس و ایران (AIOC) و ایجاد فضای رقابتی بود که توسعه صنعت نفت را به همراه داشت. اگرچه حکومت وقت سعی کرد با نامیدن این رویداد به عنوان یک «قیام ملی»، روایتها را جعل کند، اما همگان میدانستند که آنچه در ۲۸ مرداد رخ داد، یک کودتا بود.
- نویسنده : نازنین مهدوی کیا
