مفهوم آموزش پس از انقلاب ۱۷۸۹ فرانسه به عنوان یک حق انسانی، شکل و شمایلی نوین و روزآمد به خود گرفت. تا پیش از این تاریخ دسترسی به آموزش در غرب در انحصار کلیسا، نجیبزادگان و طبقه جدید بورژوا و خرده بورژوا بود. در صورتبندی معاصر آموزش مبتنی بر حق همگانی و بهرهمندی […]
مفهوم آموزش پس از انقلاب ۱۷۸۹ فرانسه به عنوان یک حق انسانی، شکل و شمایلی نوین و روزآمد به خود گرفت. تا پیش از این تاریخ دسترسی به آموزش در غرب در انحصار کلیسا، نجیبزادگان و طبقه جدید بورژوا و خرده بورژوا بود. در صورتبندی معاصر آموزش مبتنی بر حق همگانی و بهرهمندی عمومی، از اواخر قرن بیستم میلادی، تلاشهای بسیاری بر استانداردسازی مکانهای آموزشی و تربیت آیندهسازان، توسط دولتها انجام پذیرفت. با اهمیتیافتن امر آموزش، مکان آموزشی نیز به بخشی جداییناپذیر از شهر به مانند دیگر مکانهای دولتی، مذهبی و خصوصی تبدیل شد.
از دهه ۱۹۶۰ میلادی، یعنی دورانی که به اصطلاح گذار از مدرن و سرآغاز دوره پسامدرن قلمداد میگردد، مفاهیم آموزش بسط یافته و محدود به امر تعلیم توسط آموزگار نمیشود. بلکه این مفاهیم در درجهای والاتر، در کلیت و ساختار شامل عینیت مکان آموزشی (معماری) و ذهنیت فراگیر (جامعه) و در جزئیات مشتمل بر شیوه آموزش مبتنی بر روشهای نوآمدتر و چگونگی بهرهمندی از مکان آموزشی در اختیار تربیت و تعالی علمی و شخصیت کودکان میباشد. در این گذار فرهنگی، آموزش کودکان زیر ۷ سال مسئلهای حیاتی در ترسیم آیندهای روشن از یک جامعه تعریف میشود. براین اساس توجه به شیوه طراحی مهدکودکها به مثابه مکان آغازگر امر آموزشی و تجربه زیست اجتماعی کودک، از اهمیت بسیاری برخوردار است. در طی ۶ دهه اخیر، بسیاری از ضوابط و استانداردها برای این مکان آموزشی ترسیم و تعریف شده است. در ایران از اواسط دهه ۷۰ شمسی، در وزارت مسکن و شهرسازی سابق، چارچوبهایی در این زمینه تدوین گردید. علیرغم وجود تفاوتهای محسوس در قیاس تطبیقی اسناد مدون ایران و سایر کشورها، نکا و وجوه مشترک ارزشمندی قابل ملاحظه و بحث است که در ادامه در ارتباط با برخی از آنها صحبت خواهیم کرد. آموزش و تربیت کودک، بدون در نظر گرفتن ارتباط با طبیعت میسر نمیشود. در واقع ارتباط مهدکودک با طبیعت امر اجتناب ناپذیری است. آنچه در پروژههای اجرایی موفق معماری مهدکودک مشاهده میگردد، در نظر گرفتن همین خط فکری است.
به گفتهی زیگموند فروید، پدر روانکاوی، تا قبل از ۶ سالگی، ۷۰ الی ۹۰ درصد شخصیت و ویژگیهای فردی شکل میگیرد. این دوره به دلیل تاثیرات عاطفی، اجتماعی محیطی، برای توسعه مهارت و رفتارها بسیار حیاتی است. همچنین ژان ژاک روسو، فیلسوف انگلیسی، اذعان دارد که کودک باید در یک محیط طبیعی، آزاد رشد کند و طبیعت بهترین معلم کودک است و بایستی به او اجازه داد تا با طبیعت ارتباط برقرار کند و آنان همچون لوحه سفیدی هستند که آمادگی دارند تمام تجربیات و آموزهها بر روی آن شکل گیرد.
با توجه به آنچه بیان شد معماری مهدکودک به عنوان مکان ویژه آموزش کودکان زیر ۶ سال خصوصیات و ویژگیهای خاص خود را دارا باشد:
- رعایت تناسبات فضایی با توجه به آناتومی و جثه کودک (سوژهبودن کودک)
- ارتباط با طبیعت
- حرکت آسان کودک در محیط مهدکودک میان فضاهای باز و بسته (انعطاف پذیری)
- آزادی کودک در انتخاب مکان جهت بازی، ارتباط با دیگران و در واقع مکان مهدکودک این بستر را بایستی برای کودک فراهم آورد (آزادی)
- ایمنی کودک در برابر خطرات طبیعی، اجتماع و امنیت روانی در محوطه مهدکودک و فضای پیرامونی ( ایجاد ایمنی و امنیت)
- جنس مصالح و انتخاب رنگ مبتنی بر روانشناسی سن کودک (حس تعلق بخشیدن)
با بررسی فضاهای آموزشی و با تمرکز بر مهدکودکهای موجود کشور، مشهود است که فاصله بسیار با با معیارهای جهانی و آنچه در ایران در دهه ۷۰ شمسی مدون شده است، وجود دارد. عدم تخصیص منابع مالی و بیتوجهی به ساخت مهدکودکهای استاندارد، که ریشه در شیوه اعطای امتیاز راهاندازی مهدکودک توسط سازمان بهزیستی به بخش خصوصی دارد را میتوان یکی از دلایل عمده در این زمینه در نظر گرفت.
تغییر کاربری خانه مسکونی به مهدکودک و محیطآرایی با رنگآمیزی دیوارها، گذاشتن میز و صندلیهای رنگارنگ در مقیاس کودک و ایجاد کفسازی نرم و رنگارنگ، صرفاً میتواند فضایی برای بودن کودک در کنار جمعی از کودکان همرده سنی تا ورود به مقطع ابتدایی و خیال آسوده والدین عمدتاً شاغل را در ساعات اداری فراهم آورد. اما به راستی اینچنین فضاهایی تا چه میزان میتواند پرورشدهنده کودکان جهت ایجاد آمادگی ورود به جامعه و رشد اخلاقی، فکری و شخصیتی آنان برای ساختن ایرانی آباد در آینده باشد؟.
این پرسشی است که در سطوح مختلف مدیریتی، قابلیت تأمل و تعقل را دارد. بهرهمندی از ظرفیت بیبدیل علمی و اتکاء به دانش قشر فرهیخته دانشگاهی در حوزه ساخت مهدکودک در رشتههای معماری، معماری منظر و مهندسی فضای سبز، یقیناً میتواند گرهگشای مشکلات کنونی در فضاهای آموزشی مهدکودکها باشد.
دکتر کسری کتاباللهی
مدرس مدعو گروه شهرسازی دانشگاه کردستان
مهندس میترا مظلومی
دانشآموخته مقطع کارشناسی مهندسی فضای سبز دانشگاه کردستان
