به گزارش خبرنما همزمان با فرارسیدن بیستم خرداد، روز ملی فرش دستباف، رئیس اتحادیه صنف تولیدکنندگان و فروشندگان فرش دستباف تهران با تشریح وضعیت کنونی این هنر–صنعت ریشهدار، نسبت به شرایط تولید، کاهش فعالیت کارگاهها و آینده فرش ایرانی هشدار داد و خواستار توجه جدیتر مسئولان به مشکلات فعالان این حوزه شد. فرش دستباف ایرانی […]
به گزارش خبرنما همزمان با فرارسیدن بیستم خرداد، روز ملی فرش دستباف، رئیس اتحادیه صنف تولیدکنندگان و فروشندگان فرش دستباف تهران با تشریح وضعیت کنونی این هنر–صنعت ریشهدار، نسبت به شرایط تولید، کاهش فعالیت کارگاهها و آینده فرش ایرانی هشدار داد و خواستار توجه جدیتر مسئولان به مشکلات فعالان این حوزه شد.
فرش دستباف ایرانی که قرنها بهعنوان یکی از مهمترین نمادهای هنر، فرهنگ و هویت ملی ایران شناخته میشود، امروز با مجموعهای از چالشهای اقتصادی، کاهش تقاضا در بازارهای داخلی و خارجی و افت انگیزه در میان بافندگان مواجه شده است. بسیاری از کارشناسان معتقدند فرش دستباف تنها یک کالای اقتصادی یا تزئینی نیست، بلکه بازتابی از فرهنگ، زندگی و هویت مردم ایران است؛ هنری که در تار و پود آن، صبر، خلاقیت و تلاش نسلهای مختلف از بافندگان و هنرمندان ایرانی نهفته است.
با این حال، شرایط اقتصادی سالهای اخیر، افزایش هزینههای تولید و محدودیتهای صادراتی موجب شده است که فعالیت بسیاری از کارگاههای قالیبافی کاهش یابد. در برخی مناطق کشور حتی مشاهده میشود که پس از پایان بافت یک قالی، دار قالی برای تولید اثر بعدی برپا نمیشود و این موضوع نگرانیهایی جدی درباره آینده این هنر–صنعت ایجاد کرده است.
بررسی میدانی کارگاههای قالیبافی در شهرها و روستاهای مختلف کشور نشان میدهد بسیاری از کارگاههایی که در گذشته با ۲۰ تا ۳۰ بافنده فعالیت میکردند، اکنون به کارگاههای کوچک با دو یا سه بافنده تبدیل شدهاند. این کاهش فعالیت نهتنها بر تولید فرش دستباف تأثیر گذاشته، بلکه معیشت خانوادههای زیادی را که از این طریق امرار معاش میکنند نیز با مشکل مواجه کرده است.
در سالهای گذشته تمرکز بسیاری از فعالان این حوزه بر حفظ بازارهای صادراتی بوده است. فرش دستباف ایران تا پیش از تشدید تحریمها در بازارهای جهانی جایگاه قابل توجهی داشت و یکی از مهمترین کالاهای صادرات غیرنفتی کشور به شمار میرفت. اما با اعمال تحریمها و محدودیتهای تجاری، دسترسی به بسیاری از بازارهای هدف از جمله اروپا و آمریکا دشوار شد و صادرات این محصول ارزشمند کاهش یافت.
در کنار مشکلات صادراتی، افزایش نرخ تورم و رشد قیمت مواد اولیه نیز فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد کرده است. بخش قابل توجهی از مواد اولیه مورد استفاده در صنعت فرش دستباف از خارج از کشور تأمین میشود و با افزایش نرخ ارز، هزینه تهیه این مواد نیز افزایش مییابد. علاوه بر آن، افزایش هزینههای حملونقل، دستمزد نیروی کار و سایر هزینههای تولید باعث شده است قیمت تمامشده فرش دستباف به طور قابل توجهی بالا برود.
برآوردها نشان میدهد حدود ۷۰ درصد از مواد اولیه مورد استفاده در تولید فرش دستباف وارداتی است و افزایش نرخ ارز به طور مستقیم بر قیمت این مواد اثر میگذارد. در چنین شرایطی تولیدکنندگان ناچارند فرش را با هزینه بیشتری تولید کنند، در حالی که بازار داخلی توان خرید این محصول گرانقیمت را ندارد و صادرات آن نیز با موانع مختلف روبهرو است.
در مجموع حدود ۸۰ درصد از نیازهای این صنف به کالاها و مواد اولیهای وابسته است که از خارج کشور تأمین میشود. حتی آن بخشی که در داخل کشور تولید میشود نیز به دلیل افزایش هزینهها و تورم، با قیمت بالایی به دست تولیدکنندگان میرسد و همین موضوع موجب شده است فرش دستباف برای بسیاری از مصرفکنندگان داخلی از سبد خرید خارج شود.
فرش دستباف در گذشته یکی از مهمترین کالاهای صادراتی ایران محسوب میشد و علاوه بر ارزآوری قابل توجه، نقش مهمی در ایجاد اشتغال در مناطق مختلف کشور داشت. در دهههای گذشته میلیونها نفر بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در زنجیره تولید، طراحی، رنگرزی، بافت و تجارت فرش فعالیت میکردند. همین جایگاه اقتصادی و فرهنگی موجب شد که این محصول در مقاطع مختلف تحت تأثیر تحریمهای اقتصادی قرار گیرد.
با وجود همه این مشکلات، فعالان این صنعت تأکید میکنند که تولید فرش دستباف در کشور همچنان ادامه دارد و دارهای قالی هنوز در بسیاری از مناطق برپا هستند، هرچند ادامه این مسیر برای تولیدکنندگان و بافندگان بسیار دشوار شده است. بسیاری از تولیدکنندگان پس از اتمام یک قالی، به دلیل نامشخص بودن وضعیت بازار و نبود تقاضای کافی، برای آغاز کار جدید تردید دارند.
یکی از دغدغههای جدی فعالان این حوزه، وضعیت بیمه بافندگان است. قالیبافی در بسیاری از روستاها نهتنها یک شغل، بلکه بخشی از سبک زندگی خانوادهها محسوب میشود. در بسیاری از خانهها اعضای خانواده به نوبت پشت دار قالی مینشینند و در بافت فرش مشارکت میکنند. به همین دلیل تأمین امنیت شغلی و بیمهای برای این قشر از اهمیت زیادی برخوردار است.
فعالان این حوزه معتقدند حمایت از بیمه بافندگان میتواند انگیزه ادامه فعالیت در این حرفه را افزایش دهد. بسیاری از بافندگان چشمانتظار آن هستند که حتی در دورههایی که سفارش جدیدی برای بافت فرش ندارند، از حمایتهای بیمهای برخوردار باشند تا بتوانند فعالیت خود را ادامه دهند و این هنر سنتی را حفظ کنند.
در عرصه رقابت جهانی نیز وضعیت خاصی وجود دارد. بسیاری از کشورهای رقیب در بازار فرش، محصولات خود را با رویکرد تجاری و با قیمت پایینتر تولید میکنند، در حالی که فرش ایرانی بیشتر به عنوان یک اثر هنری نفیس شناخته میشود. همین ویژگی موجب شده است که در صورت بازگشت شرایط عادی تجارت و رفع محدودیتها، همچنان امکان حضور قدرتمند فرش ایران در بازارهای جهانی وجود داشته باشد.
کارشناسان این حوزه معتقدند بازار فرش دستباف ایران برای بازگشت به رونق گذشته نیازمند مجموعهای از حمایتهاست. از جمله این حمایتها میتوان به تسهیل صادرات، کاهش موانع مالیاتی، حمایت از تولیدکنندگان، تقویت بیمه بافندگان و ایجاد برنامههای جدی برای معرفی دوباره فرش ایرانی در بازارهای جهانی اشاره کرد.
در حال حاضر برخی پیشنهادها درباره گسترش صادرات به بازارهای جدید مانند کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا مطرح شده است، اما بسیاری از فعالان این صنعت معتقدند این بازارها هنوز آشنایی کافی با فرش دستباف ایرانی ندارند و نمیتوانند جایگزین بازارهای سنتی و بزرگ ایران در اروپا، آمریکا و شرق آسیا شوند.
در گذشته صادرات فرش دستباف ایران سالانه صدها میلیون دلار ارزآوری برای کشور به همراه داشت و در دهه هفتاد حتی به مرز یک میلیارد دلار نیز رسید. اما در سالهای اخیر به دلیل محدودیتهای تجاری و تحریمها، این رقم به شکل قابل توجهی کاهش یافته است.
با این حال فعالان این حوزه همچنان امیدوارند با بهبود شرایط اقتصادی، رفع موانع صادراتی و حمایت بیشتر از تولیدکنندگان و بافندگان، فرش دستباف ایران دوباره جایگاه شایسته خود را در بازارهای جهانی به دست آورد. آنان معتقدند اگر سیاستهای حمایتی به شکل مؤثر اجرا شود، این هنر–صنعت میتواند بار دیگر به یکی از مهمترین منابع اشتغال، تولید و ارزآوری کشور تبدیل شود.
فرش دستباف ایران نه تنها یک محصول اقتصادی، بلکه نماد فرهنگ، اصالت و هنر ایرانی است؛ میراثی که در طول قرنها با تلاش و خلاقیت هنرمندان این سرزمین شکل گرفته و به عنوان سفیری از فرهنگ ایران در جهان شناخته میشود. حفظ و تقویت این میراث ارزشمند نیازمند همدلی و همکاری همه نهادهای مسئول و توجه جدی به مشکلات فعالان این عرصه است تا چرخه تولید و زندگی در این هنر–صنعت همچنان پویا باقی بماند.
- نویسنده : نازنین مهدوی کیا
