به گزارش خبر نما وقتی از نفت ایران سخن به میان میآید، معمولاً نگاهها به میدانهای عظیم خشکی خوزستان و سکوهای فراساحلی خلیج فارس معطوف میشود؛ مناطقی که دههها ستون فقرات تولید نفت و گاز کشور بودهاند. با این حال، در شمال ایران و در زیر لایههای عمیق دریای خزر، ساختارهایی نهفته است که از […]
به گزارش خبر نما وقتی از نفت ایران سخن به میان میآید، معمولاً نگاهها به میدانهای عظیم خشکی خوزستان و سکوهای فراساحلی خلیج فارس معطوف میشود؛ مناطقی که دههها ستون فقرات تولید نفت و گاز کشور بودهاند. با این حال، در شمال ایران و در زیر لایههای عمیق دریای خزر، ساختارهایی نهفته است که از نظر زمینشناسی، شرایط حفاری و پیچیدگی عملیاتی، تفاوتی بنیادین با دیگر مناطق نفتخیز کشور دارند. دریای خزر برای صنعت نفت ایران تنها یک پهنه آبی نیست، بلکه یکی از پیچیدهترین و چالشبرانگیزترین مناطق اکتشافی بهشمار میرود.
مطالعات زمینشناسی و دادههای لرزهنگاری که از دهههای گذشته انجام شده بود، نشان میداد بخش ایرانی دریای خزر از ظرفیتهای قابلتوجه نفت و گاز برخوردار است. بر همین اساس، شرکت ملی نفت ایران اکتشاف در این منطقه را بهطور جدی در دستور کار قرار داد و شرکت نفت خزر مسئول توسعه فعالیتهای اکتشافی شد. در همین راستا، ایجاد زیرساختهایی مانند احداث حوضچه آرامش، ساخت دکل حفاری ایرانخزر، احداث اسکله تخلیه مواد نفتی و حفاری چاههای اکتشافی خزر ۱، مقداد و میثم در مناطق کمعمق نزدیک به ساحل طی سالهای ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۴ انجام گرفت. نتایج این فعالیتها و مطالعات ژئوفیزیکی، از وجود منابع غنی هیدروکربوری در بخش جنوبی دریای خزر حکایت داشت و سرانجام، در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۱، نفت برای نخستینبار در تاریخ ایران در دریای خزر کشف شد.
ورود ایران به عرصه حفاری در آبهای عمیق خزر، تنها یک پروژه صنعتی نبود، بلکه گامی راهبردی در مسیر دستیابی به فناوریهایی محسوب میشد که پیش از آن در اختیار کشورهای معدودی قرار داشت. حضور در این پهنه آبی مستلزم استفاده از تجهیزات و سامانههایی بود که تجربه عملیاتی گستردهای از آنها در کشور وجود نداشت؛ از سکوهای نیمهشناور و سامانههای حفاری آبهای عمیق گرفته تا تجهیزات کنترل زیرسطحی و مدیریت فشار در اعماق دریا. در همین چارچوب، سکوی نیمهشناور «ایران ـ امیرکبیر» بهعنوان نماد ورود ایران به باشگاه حفاری آبهای عمیق وارد مدار شد. این سکو با قابلیت حفاری در عمق آب تا هزار متر، در بهمن ۱۳۸۷ به شرکت حفاری شمال تحویل داده شد و عملیات حفاری چاه اکتشافی اصلی در فاصله ۲۵۰ کیلومتری از پایگاه عملیاتی بهشهر آغاز شد.
ثمره سالها مطالعه و حفاری اکتشافی، کشف میدان «سردار جنگل» بود؛ میدانی که نام آن به بزرگترین اکتشاف نفتی ایران در دریای خزر گره خورده است. این میدان در عمق حدود ۷۰۰ متری آبهای دریای مازندران و در یکی از پیچیدهترین مناطق عملیاتی صنعت نفت کشور قرار دارد. نشانههای وجود نفت پس از حفاری چاه اکتشافی از سوی سکوی ایران ـ امیرکبیر آشکار شد و بهتدریج اهمیت راهبردی این کشف نمایان گردید. برآوردهای اولیه نشان میدهد بلوک ۶.۲ این میدان دارای حدود دو میلیارد بشکه نفت درجا و نزدیک به ۵۰۰ میلیون بشکه نفت قابل استحصال است و علاوه بر آن، ذخایر گازی قابلتوجهی نیز برای آن پیشبینی میشود.
حفاری در میدانهایی مانند سردار جنگل تفاوتی اساسی با حفاری متعارف نفتی دارد. عمق زیاد آب، حساسیت بالای عملیات و هزینههای سنگین، استفاده از فناوریهای پیشرفته دریایی را اجتنابناپذیر میکند. سامانههای کنترل فشار، تجهیزات زیرآبی، خطوط انتقال مقاوم در برابر فشار بالا و زیردریاییهای هدایتپذیر از راه دور (ROV) تنها بخشی از تجهیزات مورد نیاز برای توسعه چنین میدانهایی است. محسن پاکنژاد، وزیر نفت، نیز با اشاره به پیچیدگی فنی پروژههای خزر تأکید کرده است که عملیاتیسازی تولید از میدانهای واقع در عمق ۷۰۰ متری آب، مستلزم بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته و توسعه توان داخلی با کمک شرکتهای دانشبنیان است.
با وجود موفقیتهای اولیه و کشف میدان سردار جنگل، روند توسعه دریای خزر در سالهای بعد با کندی همراه شد. تحریمها، محدودیتهای مالی، هزینه بالای حفاری دریایی و پیچیدگیهای فنی سبب شد بخشی از برنامههای توسعهای متوقف یا با تأخیر مواجه شود. در این دوره، فعالیت سکوی ایران ـ امیرکبیر نیز در مقاطعی کاهش یافت و پروژههای اکتشافی خزر از شتاب اولیه فاصله گرفت. با این حال، این پهنه آبی هرگز از اولویتهای راهبردی صنعت نفت ایران خارج نشد و مطالعات زمینشناسی و لرزهنگاری در منطقه ادامه پیدا کرد.
کارشناسان همواره بر این باور بودند که خزر همچنان دارای ظرفیتهای ناشناخته فراوانی است و تداوم فعالیتهای اکتشافی میتواند به کشف میدانهای جدید منجر شود. این نگاه سرانجام بار دیگر به بازگشت حفاری به دریای خزر انجامید. سال گذشته و همزمان با برگزاری بیستونهمین نمایشگاه بینالمللی نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی، عملیات حفاری اکتشافی در بخش جنوبی دریای خزر با فرمان وزیر نفت و با راهبری شرکت ملی نفت ایران و هلدینگ انرژی سینا، توسط شرکت حفاری شمال آغاز شد؛ اقدامی که از آن بهعنوان آغاز دوباره حفاری اکتشافی در خزر پس از حدود سه دهه وقفه یاد میشود.
امروز، بیش از یک دهه پس از کشف میدان سردار جنگل، دریای خزر همچنان یکی از مهمترین و در عین حال ناشناختهترین جبهههای صنعت نفت ایران بهشمار میرود. پروژههای این منطقه صرفاً به تولید نفت و گاز محدود نمیشود، بلکه معیاری برای سنجش توان فنی، مهندسی و فناورانه کشور در یکی از دشوارترین محیطهای عملیاتی جهان محسوب میشود.
- نویسنده : نازنین مهدوی کیا
