مسئولیت حقوقی شهرداری در قبال حوادث شهری از جمله مباحثی است که در حقوق عمومی و حقوق اداری اهمیت ویژهای دارد. شهرداریها به عنوان نهادهای عمومی غیردولتی، وظیفه دارند ایمنی، آسایش و رفاه شهروندان را در محیط شهری تضمین کنند. این وظیفه نه تنها یک تکلیف قانونی است، بلکه جلوهای از حقوق بنیادین شهروندان در بهرهمندی از خدمات عمومی و زندگی در محیطی امن و پایدار محسوب میشود.
در سالهای اخیر، رویکرد شهرداری تهران در زمینه مدیریت حقوقی و پیشگیری از حوادث شهری نشاندهنده ارتقای سطح مسئولیتپذیری و توجه به الزامات قانونی بوده است. شهرداری با بهرهگیری از ظرفیتهای حقوقی و نظارتی، تلاش کرده است تا از بروز خسارتهای ناشی از قصور یا بیمبالاتی جلوگیری کند و در عین حال، سازوکارهای جبران خسارت را نیز بهبود بخشد. این رویکرد، بیانگر درک عمیق از جایگاه حقوقی شهرداری در نظام حقوق عمومی کشور است.
از منظر حقوقی، مسئولیت شهرداری در قبال حوادث شهری بر دو پایه اصلی استوار است: نخست، تکالیف قانونی مقرر در قانون شهرداری و سایر مقررات مرتبط؛ دوم، اصول عام مسئولیت مدنی که در قانون مدنی و رویه قضایی پذیرفته شدهاند. بر اساس این اصول، هرگاه در اثر قصور یا تقصیر شهرداری خسارتی به شهروندان وارد شود، شهرداری مکلف به جبران آن است. اما نکته مهم آن است که شهرداری تهران در سالهای اخیر با اتخاذ سیاستهای پیشگیرانه و نظارتی، کوشیده است تا از ورود خسارت جلوگیری کند و مسئولیت خود را نه صرفاً در مقام جبران، بلکه در مقام پیشگیری ایفا نماید.
برای نمونه، در حوزه نگهداری فضای سبز و درختان شهری، شهرداری تهران برنامههای منظم هرس و پایش سلامت درختان را اجرا کرده است. این اقدام، علاوه بر جنبه زیستمحیطی، بُعد حقوقی مهمی دارد؛ زیرا از منظر حقوق عمومی، پیشگیری از سقوط درختان و خسارتهای احتمالی، مصداق ایفای مسئولیت قانونی شهرداری در قبال ایمنی شهروندان است. در گذشته، مواردی از سقوط درختان موجب طرح دعاوی حقوقی علیه شهرداری شده بود، اما اکنون با اجرای برنامههای پیشگیرانه، احتمال وقوع چنین حوادثی کاهش یافته و این امر نشاندهنده ارتقای رویکرد حقوقی شهرداری در مدیریت شهری است.
همچنین در حوزه ایمنی ساختمانها و پروژههای عمرانی، شهرداری تهران با تقویت نظارت بر ساختوسازها و الزام به رعایت مقررات ملی ساختمان، کوشیده است تا از بروز حوادث ناشی از فرسودگی یا ساختوساز غیرایمن جلوگیری کند. این اقدامات، علاوه بر جنبه فنی، دارای بُعد حقوقی آشکاری هستند؛ زیرا شهرداری با ایفای نقش نظارتی خود، از ورود خسارت به شهروندان پیشگیری میکند و در نتیجه، مسئولیت حقوقی خود را به نحو مطلوب ایفا مینماید.
از منظر حقوق شهروندی، رویکرد فعلی شهرداری تهران در قبال حوادث شهری را میتوان مصداقی از تحقق حق بر ایمنی و آسایش عمومی دانست. شهروندان حق دارند در محیطی زندگی کنند که معابر آن ایمن، تأسیسات شهری بهدرستی نگهداری شوند و پروژههای عمرانی تحت نظارت دقیق قرار گیرند. شهرداری تهران با اجرای برنامههای پیشگیرانه و نظارتی، این حق را به رسمیت شناخته و در عمل محقق کرده است.
نمونهای واقعی از این رویکرد را میتوان در مدیریت بحران ناشی از بارشهای شدید اخیر در تهران مشاهده کرد. در یکی از مناطق مرکزی شهر، بارش سنگین باران موجب نگرانی از سقوط درختان و آبگرفتگی معابر شد. شهرداری با حضور سریع نیروهای خدمات شهری و استفاده از تجهیزات لازم، توانست از وقوع خسارت جدی جلوگیری کند. این اقدام نه تنها جلوهای از مدیریت اجرایی بود، بلکه از منظر حقوقی نیز نشاندهنده ایفای مسئولیت شهرداری در قبال ایمنی شهروندان محسوب میشود. در چنین شرایطی، شهرداری با اقدام پیشگیرانه، از ورود خسارت جلوگیری کرده و در نتیجه، مسئولیت حقوقی خود را به نحو مثبت ایفا کرده است.
از دیدگاه علمی، تحلیل مسئولیت شهرداری در قبال حوادث شهری باید بر سه محور استوار باشد: نخست، مبانی قانونی که وظایف شهرداری را تعیین میکنند؛ دوم، رویه قضایی که نحوه برخورد محاکم با دعاوی مربوط به حوادث شهری را نشان میدهد؛ و سوم، سیاستهای اجرایی و مدیریتی که شهرداریها برای پیشگیری از حوادث اتخاذ میکنند. شهرداری تهران در سالهای اخیر با تمرکز بر محور سوم، توانسته است جایگاه خود را در نظام حقوق عمومی تقویت کند و از یک نهاد صرفاً پاسخگو به یک نهاد پیشگیرانه و مسئولیتپذیر تبدیل شود.
در نهایت، باید تأکید کرد که مسئولیت حقوقی شهرداری در قبال حوادث شهری نه تنها یک الزام قانونی، بلکه یک ضرورت اجتماعی و اخلاقی است. شهرداری تهران با رویکرد فعلی خود نشان داده است که این مسئولیت را بهعنوان بخشی از مأموریت اصلی خود درک کرده و در عمل به آن پایبند است. تقویت نظامهای نظارتی، استفاده از فناوریهای نوین در پایش ایمنی شهری، آموزش کارکنان و شفافسازی فرآیندهای پاسخگویی، همگی
نویسنده : ایرج قائدی مدیر حقوقی شهرداری تهران
میلاد گودرزی
تاریخ : ۱۹ - آذر - ۱۴۰۴درود بر دکتر قائدی عزیز
یاسر
تاریخ : ۱۹ - آذر - ۱۴۰۴بزرگ مرد زیبا سرشت ؛ مدیر کاردان و فخر قوم بزرگ لر