هوای پاک یکی از بنیادیترین حقوق بشری و شهروندی است که در اسناد بینالمللی و قوانین داخلی به رسمیت شناخته شده است. اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بهصراحت حفاظت از محیط زیست را وظیفهای عمومی دانسته و هرگونه فعالیتی که موجب آلودگی و تخریب محیط زیست شود را ممنوع اعلام کرده است. از این منظر، حق بر هوای پاک نه یک مطالبه اجتماعی صرف، بلکه یک حق قانونی و الزامآور است که باید در مدیریت شهری بهطور جدی مورد توجه قرار گیرد.
شهرداریها بهعنوان نهادهای عمومی محلی، نقش کلیدی در تحقق این حق دارند. وظایف شهرداری در حوزه کاهش آلودگی هوا را میتوان در چند محور اصلی خلاصه کرد: توسعه و نوسازی ناوگان حملونقل عمومی، گسترش فضاهای سبز شهری، مدیریت اصولی پسماند و جلوگیری از سوزاندن زبالهها، کنترل منابع آلاینده ثابت و متحرک، و ارتقای فرهنگ زیستمحیطی در میان شهروندان. کوتاهی در انجام این وظایف میتواند مسئولیت حقوقی و اداری برای شهرداری به همراه داشته باشد، زیرا نقض حق بر هوای پاک بهطور مستقیم سلامت عمومی را تهدید میکند.
در کنار وظایف شهرداری، شهروندان نیز مسئولیتهای حقوقی و اخلاقی در قبال هوای پاک دارند. استفاده کمتر از خودروهای شخصی، رعایت مقررات مربوط به معاینه فنی، مشارکت در طرحهای شهری مانند دوچرخهسواری یا استفاده از حملونقل عمومی، و همکاری در مدیریت پسماند، بخشی از تکالیف شهروندی است که تحقق حق بر هوای پاک را امکانپذیر میسازد. در واقع، رابطه میان شهرداری و شهروندان یک رابطه دوسویه حقوقی است: شهرداری مکلف به ارائه خدمات و سیاستگذاری در جهت کاهش آلودگی است و شهروندان مکلف به رعایت قوانین و مشارکت در اجرای این سیاستها.
چالشهای موجود در کلانشهر تهران نشان میدهد که تحقق حق بر هوای پاک هنوز با موانع جدی مواجه است. تراکم بالای خودروهای شخصی، ضعف در توسعه حملونقل عمومی پاک، کمبود فضاهای سبز در برخی مناطق، و فرهنگ ضعیف مشارکت زیستمحیطی، نمونههایی از این چالشها هستند. از منظر حقوقی، این چالشها بیانگر ضرورت بازنگری در سیاستهای شهری و تقویت ضمانت اجراهای قانونی برای تحقق عدالت زیستمحیطی است.
بنابراین، حق بر هوای پاک را باید بهعنوان یک حق بنیادین شهروندی و یک تکلیف الزامآور برای مدیریت شهری تلقی کرد. شهرداریها موظفاند با بهرهگیری از ابزارهای قانونی و مدیریتی، شرایط لازم برای کاهش آلودگی هوا را فراهم کنند و شهروندان نیز باید با رعایت تکالیف قانونی و اخلاقی، در تحقق این حق مشارکت کنند. تنها در سایه این همکاری دوسویه است که میتوان به شهری سالم، پایدار و عادلانه دست یافت؛ شهری که در آن هوای پاک نه یک آرزو، بلکه یک حق تضمینشده برای همه شهروندان باشد. ایرج قائدی کارشناس حقوقی شهرداری تهران .
مسئولیت های شهرداری و شهروندان/بقلم ایرج قائدی
