به گزارش خبرنما، تحول دیجیتال در صنعت پتروشیمی از مرحله استفاده از سامانه‌ها و ابزارهای فناوری اطلاعات عبور کرده و امروز بیش از هر چیز به نحوه جمع‌آوری، تبادل و استفاده از داده‌ها برای تصمیم‌گیری و تنظیم‌گری گره خورده است؛ موضوعی که با توجه به گستردگی مجتمع‌های پتروشیمی و حجم بالای اطلاعات خوراک، تولید، فروش […]
به گزارش خبرنما، تحول دیجیتال در صنعت پتروشیمی از مرحله استفاده از سامانه‌ها و ابزارهای فناوری اطلاعات عبور کرده و امروز بیش از هر چیز به نحوه جمع‌آوری، تبادل و استفاده از داده‌ها برای تصمیم‌گیری و تنظیم‌گری گره خورده است؛ موضوعی که با توجه به گستردگی مجتمع‌های پتروشیمی و حجم بالای اطلاعات خوراک، تولید، فروش و عملیات، اهمیت بیشتری می‌یابد.
در چنین شرایطی، شرکت ملی صنایع پتروشیمی به‌عنوان رگولاتور صنعت، برای ایفای دقیق‌تر وظایف خود به داده‌هایی نیاز دارد که به‌موقع و قابل اتکا باشند؛ اما این به معنای دسترسی رگولاتور به همه اطلاعات شرکت‌ها نیست. شهرام رضایی، مدیر فناوری اطلاعات و ارتباطات شرکت ملی صنایع پتروشیمی، بر ضرورت شکل‌گیری الگویی برای تبادل امن و هدفمند داده تأکید می‌کند؛ الگویی که ضمن تأمین نیازهای اطلاعاتی رگولاتور، محرمانگی داده‌های شرکت‌ها را نیز حفظ کند.
سامانه «شهاب»؛ نخستین و بزرگ‌ترین پروژه تحول دیجیتال
در این میان، سامانه «شهاب» یکی از طرح‌های اصلی صنعت پتروشیمی برای حرکت به‌سمت حکمرانی داده و تنظیم‌گری هوشمند با هدف ایجاد بسترهای لازم استقرار سامانه هوشمند انرژی است. به این منظور، این سامانه با دریافت تحلیل‌ها و بینش‌های حاصل از داده‌های فرایندی و غیرفرایندی مجتمع‌های پتروشیمی و بدون اختلال در مالکیت بنگاه‌های خصوصی بر داده‌های خود، امکان پایش و تعادل جرم و انرژی صنعت را فراهم می‌کند و درعین‌حال، اطلاعاتی با ارزش افزوده که ناشی از دید ۳۶۰ درجه به کل زنجیره ارزش صنعت بوده و قابل استفاده برای خود شرکت‌های پتروشیمی است در اختیار قرار می‌دهد.
رضایی با تأکید بر اینکه مسیر تحول دیجیتال باید از ایجاد چرخه صحیح داده و استقرار هوش تجاری آغاز شود، از کمبود نیروی انسانی متخصص و ضعف سواد دیجیتال به‌عنوان دو چالش مهم این مسیر یاد می‌کند و معتقد است: موفقیت تحول دیجیتال زمانی قابل اندازه‌گیری است که اثر آن در تصمیم‌گیری، بهره‌وری، ایمنی و مدیریت بهینه منابع صنعت دیده شود.
رگولاتور نیازمند داده دقیق و به‌موقع است
رضایی در پاسخ به این پرسش که شرکت ملی صنایع پتروشیمی به‌عنوان رگولاتور چگونه می‌تواند تنظیم‌گری مؤثرتری داشته باشد، گفت: با وجود حجم قابل توجه اطلاعاتی که در صنعت وجود دارد، هنوز نمی‌توانیم به بهترین شکل از این داده‌ها برای حکمرانی استفاده کنیم؛ زیرا اطلاعاتی که به رگولاتور می‌رسد، گاهی دقیق و به‌موقع نیست. یکی از دلایل این مسئله، به‌روزنبودن برخی سیستم‌های ارتباطی میان مجتمع‌ها و رگولاتور است. بنابراین، پیش از صحبت درباره فناوری، باید باور و فرهنگی مشترک درباره ارزش داده ایجاد شود.
وی افزود: یک مجتمع پتروشیمی، به‌ویژه یک واحد کسب‌وکار خصوصی، باید بداند زمانی که داده خود را در اختیار رگولاتور قرار می‌دهد، چه منفعتی برای او ایجاد می‌شود. اگر این منفعت را ببیند، خود برای ارائه به‌موقع و دقیق اطلاعات تلاش می‌کند.
مدیر فناوری اطلاعات و ارتباطات شرکت ملی صنایع پتروشیمی تأکید کرد: رگولاتور زمانی می‌تواند تنظیم‌گری مؤثر باشد که اطلاعات دقیق و به‌موقع در اختیار داشته باشد. البته در همه این فرایند، امنیت اطلاعات نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. بنابراین، باید مشخص شود چه اطلاعاتی، با چه سطحی از دسترسی و برای چه منظوری مبادله می‌شود. گردش آزاد اطلاعات بین رگولاتور و شرکت‌های پتروشیمی باید دوسویه باشد.
الگوی فدرال داده؛ راهکاری برای حفظ محرمانگی
رضایی درباره الگوی پیشنهادی برای تبادل داده گفت: حکمرانی و تبادل فدرال داده از الگوهایی است که می‌تواند کمک کند. در این الگو قرار نیست رگولاتور همه اطلاعات یک مجتمع را دریافت کند. رگولاتور به داده‌هایی مشخص بدون جزئیات نیاز دارد، اما همان داده حداقلی باید دقیق، معتبر و به‌موقع باشد. حتی می‌توان الگوریتم‌ها را از سمت رگولاتور به مجتمع‌ها فرستاد تا تحلیل و بینش داده‌ای مورد نیاز از داخل همان مجتمع استخراج شود.
وی افزود: این روش چند مزیت دارد: هم مشارکت بخش خصوصی را افزایش می‌دهد، هم داده‌های تجاری آن شرکت نزد خودش باقی می‌ماند و نگرانی‌های مربوط به امنیت سایبری و محرمانگی اطلاعات کاهش می‌یابد. درصورتی‌که یک دریاچه اطلاعات برای کل صنعت پتروشیمی داشته باشیم، می‌توانیم آن را نه‌فقط در اختیار صنعت پتروشیمی بلکه به همه صنایع وابسته به محصولات پتروشیمی قرار دهیم.
سامانه شهاب؛ از پایلوت تا توسعه صنعتی
رضایی درباره سامانه «شهاب» توضیح داد: قانون برنامه هفتم پیشرفت تکلیف کرده است که وزارت نفت حداکثر تا پایان سال دوم برنامه، «سامانه جامع مدیریت هوشمند انرژی» برای پایش و نظارت بر جریان و فرایندهای نقاط استخراج، انتقال و ذخیره‌سازی، تولید و مصرف کالاهای تولیدی در زیرمجموعه صنعت نفت را راه‌اندازی کند. ازاین‌رو، از دو سال گذشته ایجاد شبکه هوشمند انرژی در دستور کار صنعت نفت قرار گرفته است که در صنعت پتروشیمی سامانه «شهاب» نامیده می‌شود.
وی افزود: هدف دریافت اطلاعات مجتمع‌های پتروشیمی به‌شکل فدرال و با رویکرد Zero Trust یا اعتماد صفر است؛ یعنی مجتمع‌ها مجبور نباشند برای ارائه اطلاعات، ارتباطات ناایمن یا دسترسی‌های گسترده ایجاد کنند. شرکت ملی صنایع پتروشیمی به همه اطلاعات مجتمع‌ها نیاز ندارد. بر این اساس، حداقل اطلاعات مورد نیاز را به‌صورت دقیق و لحظه‌ای دریافت می‌کند تا بتواند بالانس جرم و انرژی صنعت و در نهایت رگولاتوری هوشمند را انجام دهد.
مدیر فناوری اطلاعات و ارتباطات شرکت ملی صنایع پتروشیمی تصریح کرد: در این تعادل، منابعی که وارد صنعت می‌شوند، مانند نفت، گاز، آب و دیگر منابع در مقابل محصولات و خروجی‌های صنعت قرار می‌گیرند. این موضوع چند کمک اساسی به ما می‌کند: محل اتلاف انرژی مشخص می‌شود، مدیریت منابع محدود کشور بهبود می‌یابد و وظایف رگولاتوری دقیق‌تر انجام می‌شود.
شهاب فقط برای سیاست‌گذار نیست
رضایی با تأکید بر اینکه سامانه شهاب فقط برای سیاست‌گذار نیست، گفت: مجتمع‌های پتروشیمی نیز می‌توانند از اطلاعات این سامانه استفاده کنند. برای نمونه، اگر یک مجتمع بخواهد بداند در کل صنعت چه مقدار تولید انجام شده یا یک محصول در کجا تولید و به کجا منتقل شده است، باید از چند منبع اطلاعاتی استفاده کند. اما اگر شهاب راه‌اندازی شود، منبعی به‌روز و قابل اتکا برای کل صنعت خواهیم داشت. ازاین‌رو، خروجی سامانه شهاب هم به سیاست‌گذاری و هم به کسب‌وکار شرکت‌های پتروشیمی کمک می‌کند.
وی درباره مرحله اجرای سامانه شهاب گفت: طراحی‌های سامانه انجام شده است، اما با توجه به شرایط کنونی و محدودیت‌های کشور، اجرای یکباره آن در کل صنعت ممکن نیست. بر اساس برنامه، ابتدا پایلوت این پروژه در یکی از مجموعه‌های وابسته به شرکت ملی صنایع پتروشیمی، مانند مرکز اراک شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی اجرا می‌شود و پس از تأیید، پروژه با کنسرسیومی متشکل از پتروشیمی‌ها توسعه داده می‌شود. پیش‌بینی می‌شود پایلوت تا آخر آبان آماده شود.
هوش تجاری؛ پیش‌نیاز هوش مصنوعی
رضایی درباره جایگاه هوش تجاری گفت: پیش از اینکه به هوش مصنوعی برسیم، باید هوش تجاری (BI) را داشت. ابتدا باید داده‌های درست و به‌موقع داشته باشیم، آن‌ها را در یک دریاچه داده آماده کنیم و سپس از آن برای تصمیم‌گیری استفاده کرد. زمانی که BI درست شکل گرفت و داده‌های معتبر در دسترس بودند، آن زمان استفاده از هوش مصنوعی معنا پیدا می‌کند.
وی افزود: برای نمونه، اگر اطلاعات تولید، فروش، قیمت، شرایط آب‌وهوا، وضع تنگه هرمز و حتی قیمت فروش محصولات در بازارهای جهانی در دسترس باشد، هوش مصنوعی می‌تواند در مدت کوتاهی الگوریتم بسیار دقیق‌تری برای قیمت‌گذاری ارائه کند. بنابراین، مسیر باید داده صحیح، هوش تجاری، تصمیم‌سازی و سپس استفاده از هوش مصنوعی باشد.
کاربردهای هوش مصنوعی در پتروشیمی
رضایی درباره کاربردهای هوش مصنوعی در صنعت پتروشیمی گفت: نگهداری پیش‌بینانه از مهم‌ترین کاربردهاست؛ یعنی پیش از اینکه یک تجهیز خراب شود، بتوان خرابی آن را پیش‌بینی کرد. در حوزه ایمنی نیز هوش مصنوعی می‌تواند کمک کند قبل از وقوع حادثه، نشانه‌های آن شناسایی شود. پردازش تصویر نیز از دیگر کاربردهای مهم هوش مصنوعی است.
وی افزود: هوش مصنوعی بی‌شک باید در صنعت پتروشیمی استفاده شود و حرکت‌نکردن به‌سمت آن به‌طور قطع زیان است؛ اما استفاده از هوش مصنوعی بدون آماده‌بودن زیرساخت داده، می‌تواند صنعت را دچار مشکل کند. اگر داده صحیح وجود نداشته باشد، هرچقدر الگوریتم هوش مصنوعی پیشرفته باشد، خروجی مناسب نخواهد بود.
آکادمی دیجیتال؛ حلقه مفقوده تحول
رضایی آموزش را از مهم‌ترین حلقه‌های مفقوده تحول دیجیتال دانست و گفت: حتی فردی که دکترای کامپیوتر دارد، برای کار با مفاهیم جدید هوش مصنوعی، تحول دیجیتال و حکمرانی داده نیاز به آموزش دارد. این آموزش باید در سطوح مختلف انجام شود؛ از کارشناسان تا مدیران ارشد.
وی افزود: در یک سال گذشته پیشنهاد کرده‌ایم که یک آکادمی دیجیتال داشته باشیم. طرح تأسیس آکادمی دیجیتال صنعت پتروشیمی با هدف ارتقای سواد دیجیتال و توانمندی‌های فنی همه همکاران و شرکای زنجیره ارزش تدوین شده است که در مرحله عملیاتی‌سازی قرار دارد.
تحول دیجیتال و ناترازی انرژی
رضایی درباره نقش تحول دیجیتال در حل ناترازی انرژی گفت: تحول دیجیتال به‌تنهایی ناترازی را حل نمی‌کند، اما می‌تواند وضع را بهبود ببخشد. تجربه دنیا نشان داده است که استفاده درست از داده می‌تواند حدود ۱۰ تا ۱۸ درصد در عملکرد سازمان‌ها مؤثر باشد. ما نیز معتقدیم اگر سامانه‌هایی مانند شهاب به‌درستی راه‌اندازی شوند، می‌توانند به مدیریت بهتر منابع و کاهش بخشی از ناترازی‌ها کمک کنند.
مهم‌ترین چالش؛ نیروی انسانی متخصص
رضایی مهم‌ترین چالش مسیر تحول دیجیتال را نیروی انسانی متخصص دانست و گفت: چالش فقط هزینه زیرساخت نیست. بخش دولتی نمی‌تواند با ساختار و دستمزد کنونی به‌راحتی متخصصان توانمند حوزه فناوری را جذب کند. ازاین‌رو، سعی می‌شود تا حد امکان پروژه‌ها را برون‌سپاری کنیم، اما این موضوع نیز یک خطر دارد؛ اگر همه کارهای تخصصی به پیمانکار واگذار شود، ممکن است دانش فنی و بخش اصلی پروژه از دست ما خارج شود.
وی افزود: معتقدم دولت باید کوچک باشد، اما از نظر نیروی انسانی متخصص تقویت شود. اگر مدیر بداند حکمرانی داده چیست، تحول دیجیتال چه کمکی به سازمان می‌کند و هوش مصنوعی در کجا می‌تواند ارزش ایجاد کند، طبیعتاً پیگیری و حمایت بیشتری خواهد داشت.
افق دو تا سه سال آینده صنعت پتروشیمی
رضایی درباره افق پیش‌رو گفت: فناوری اطلاعات باید در اختیار تحول دیجیتال باشد. فناوری اطلاعات زیرساخت است. ترجیح می‌دهم به‌جای تمرکز روی یک فناوری خاص، درباره «تحول» صحبت کنیم. هدف باید این باشد که تحول دیجیتال به تصمیم‌گیری بهتر و درنهایت به تحول در خلق ارزش و مدل‌های کسب‌وکاری منجر شود.
وی در پایان درباره جایگاه حکمرانی داده گفت: حکمرانی داده به معنای تعیین چهارچوبی روشن برای مدیریت داده‌هاست؛ به‌گونه‌ای که مشخص شود هر داده‌ای در کجا نگهداری و توسط چه کسی، برای چه هدفی، با چه سطح دسترسی و در چه زمانی استفاده شود. اما مهم‌تر از همه، حکمرانی داده زمانی معنا پیدا می‌کند که تصمیم‌گیری بر اساس آن انجام شود. ممکن است یک داشبورد مدیریتی بسیار مناسب داشته باشیم، اما مدیر تصمیم دیگری بگیرد. این یعنی هنوز حکمرانی داده اتفاق نیفتاده است. حکمرانی داده یک فناوری صرف نیست؛ یک اراده و یک فهم مدیریتی برای تصمیم‌گیری مبتنی بر داده است.
- نویسنده : نرجس خاتون ریاستی
